ه - « يد اللّه مع الجماعه « 1 » . » و اما در نظر فقهاى اماميه حجيت اجماع براى اشتمال بر قول معصوم و كشف آن از رأى امام ( ع ) است . و به عبارت ديگر مناط و ملاك حجيت اجماع كشف آن از رأى معصوم است ، هرچند تعداد مجمعين قليل باشد . و در نحوهء كاشفيت آن از رأى امام ( ع ) چند طريق و مبنا وجود دارد بدين ترتيب : الف - طريق حس مثل اينكه شخص علم بوجود و دخول امام ( ع ) در ميان اجماع كنندگان داشته و حكم را از وى بشنود و او را بعينه نشناسد . ب - طريق لطف كه به شيخ طوسى ( ره ) منسوب است و خلاصه‌اش آن است كه بر خداوند از طريق لطف واجب است كه بندگان خويش را به طاعت نزديك و از معاصى دور سازد و به حق رهنمون گردد پس اگر همهء دانشمندان يك عصر بر حكمى اتفاق كنند ناگزير آن حكم واقعى و حق است چون اگر چنين نباشد به موجب قاعدهء لطف بر خداوند لازم است بوسيلهء نمايندهء خود امام ( ع ) آن اتفاق را بر هم زند و اجماع را مختل سازد بدان ترتيب كه آنچه حق و واقع است بيان فرمايد . ج - طريق حدس و خلاصه‌اش اين است كه هرگاه همهء دانشمندان نسبت به موردى يك فتوا و يك رأى داشته باشند چون در مقام فتوا شيوهء آنان چنان است كه از روى هوى سخن نمىگويند بلكه به مقتضاى تقوا و ورع و عدالت همواره به گفتار ائمه ( ع ) و آئين ايشان استناد مىكنند هركس به اين اتفاق و اجماع برخورد كند به حكم عادت و يا شخص برحسب اتفاق حدس مىزند كه حكم متفق عليه با قول معصوم موافق و مطابق است و به ملازمه بين آن دو اذعان مىكند كه اگر حدس به ملازمه براى غالب مردم پيدا شود ملازمه عاديه و اگر احيانا براى فردى بخصوص پيدا شود ملازمهء اتفاقيه ناميده مىشود . د - طريق تشرف بدين معنى كه برخى از فقهاء امام ( ع ) را رؤيت كرده و از جنابش اخذ فتوا و كسب علم نموده‌اند و بجاى نقل قول آن حضرت حكايت اجماع

--> ( 1 ) . المستصفى ج مذكور ، ص 111 ، موسوعه جمال عبد الناصر ج مذكور ، ص 69 .